Phòng chống ung thư – Nhiều cơ hội trong tầm tay!

Phòng chống ung thư – Nhiều cơ hội trong tầm tay!

Theo thống kê của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), số ca mắc mới ung thư tại Việt Nam không ngừng tăng, từ 68.000 trường hợp năm 2000 lên 126.000 năm 2010. Năm 2018, tại nước ta, số trường hợp mới mắc tăng lên gần 165.000 trường hợp, trong đó gần 70% trường hợp tử vong, tương đương 115.000 trường hợp. Theo tính toán, cứ 6 trường hợp tử vong thì có 1 trường hợp do ung thư. Tuy nhiên, với những hiểu biết ngày càng nhiều về sinh học ung thư, nguyên nhân, diễn tiến của bệnh, và đặc biệt là ngày càng có nhiều phương tiện phòng ngừa, tầm soát, chẩn đoán sớm và điều trị, đã giúp tăng hiệu quả và giảm biến chứng điều trị. Chưa kể, những biện pháp Chăm sóc giảm nhẹ ngày càng được chú trọng đã giúp cải thiện chất lượng sống, xoa dịu nỗi đau về thể chất và tinh thần cho người bệnh và thân nhân. Đó cũng là nội dung trang Chuyên đề tháng này Tạp chí Sức khỏe muốn gửi đến quí độc giả.

Theo số liệu mới nhất của Cơ quan Quốc tế nghiên cứu về Ung thư, số người mới mắc cũng như số người tử vong do ung thư trên toàn cầu ngày càng gia tăng. Điều này một phần phản ánh sự gia tăng của dân số. Mặt khác tần suất (số ca mới xuất hiện trong 100.000 dân mỗi năm) cũng gia tăng, cho thấy ung thư thực chất có gia tăng tỉ lệ do tăng các yếu tố nguy cơ: tuổi thọ tăng, tăng ô nhiễm môi trường và lối sống công nghiệp ăn nhiều thịt, mỡ, ít rau, ít vận động… Số ca tử vong do ung thư cũng tăng nhưng đơn thuần chỉ do gia tăng dân số, tử suất (số ca tử vong do ung thư trong 100.000 dân mỗi năm không tăng).

Gánh nặng ung thư

Theo ghi nhận của Cơ quan Quốc tế nghiên cứu Ung thư, năm 2018 ước tính trên toàn cầu có 18,1 triệu người mới mắc ung thư, với tần suất là 197,9/100.000 người/ năm và 9,6 triệu người tử vong do ung thư với tử suất là 101/100.000 người/ năm. Số liệu này gia tăng đáng kể so với năm 2012 có 14,1 triệu người mới mắc với tần suất là 182/100.000 người/ năm và 8,2 triệu người tử vong, với tử suất là 102/100.000 người/ năm. Trong thời gian này, dân số thế giới cũng gia tăng, tuy nhiên số ca mới mắc ung thư tăng nhanh hơn so với gia tăng dân số. Ngược lại, số ca tử vong do ung thư tương đương với sự gia tăng dân số, tử suất không thay đổi.

Ghi nhận ung thư tại Việt Nam cũng cho thấy có sự gia tăng số ca ung thư trong khoảng thời gian này. Năm 2012, số ca mới mắc là 125.000 người, số ca tử vong là 94.700 người, tử suất 108,7/100.000 người/ năm. Đến năm 2018, ước tính số ca mới mắc là 165.000 người, số ca tử vong do ung thư là 115.000 người, tử suất là 104,4/100.000 người/ năm. Như vậy, cũng giống như số liệu của thế giới, số ca ung thư mới mắc có gia tăng về tần suất, chứng tỏ thật sự số ca mới mắc ung thư có gia tăng. Ngược lại số ca tử vong do ung thư gia tăng có thể chỉ do tăng dân số đơn thuần, vì tử suất không gia tăng. Hiện ung thư là nguyên nhân gây tử vong hàng thứ hai chỉ sau bệnh lý tim mạch tính chung trên toàn thế giới, chiếm 15% số tử vong trên toàn cầu.

Các loại ung thư thường gặp và thường gây tử vong cũng có sự thay đổi. Ung thư phổi vẫn là ung thư thường gặp và gây tử vong hàng đầu. Trên toàn thế giới, ung thư phổi chiếm 11,6% tổng số ca ung thư mới mắc và chiếm tới 18,4% các ca tử vong do ung thư. Các ung thư khác có tần suất gia tăng là ung thư vú, ung thư đại trực tràng, ung thư tuyến tiền liệt. Ngược lại ung thư cổ tử cung có giảm tần suất.

Không chỉ gây tử vong, ung thư còn gây tổn hại sức khỏe cho bệnh nhân, tổn hại kinh tế cho cả bệnh nhân, gia đình và xã hội vì chi phí điều trị cao, thời gian điều trị thường kéo dài. Ngoài ra, tinh thần, tâm lý của bệnh nhân và gia đình cũng bị ảnh hưởng nghiêm trọng.

Do vậy, phòng chống ung thư là vấn đề cấp thiết để giảm nhẹ gánh nặng ung thư cho xã hội.

Bản chất và nguyên nhân ung thư

Bản chất ung thư

Ung thư là một nhóm bệnh do sự tăng sinh bất thường của các tế bào xuất phát từ trong cơ thể nhưng thoát khỏi sự kiểm soát của cơ thể, có khả năng xâm lấn mô xung quanh và đi đến phát triển ở các cơ quan xa khác (còn gọi là di căn). Từ đó gây ảnh hưởng đến sức khỏe và sinh mạng của người bệnh. Hiện đã xác định được trên 100 loại ung thư khác nhau ở con người.

Nguyên nhân ung thư

Ung thư xuất phát từ các tế bào trong cơ thể con người. Các tế bào này dưới sự tác động của các yếu tố sinh học, vật lý, hóa học, nội tiết… bị biến đổi bất thường. Các biến đổi bất thường này nếu không được điều chỉnh, sửa chữa, sẽ tích lũy dần đến lúc nào đó sẽ thoát khỏi sự kiểm soát của cơ thể và phát triển thành ung thư. Các yếu tố bên ngoài cơ thể là nguyên nhân gây ra trên 90% các loại ung thư. Khoảng 5-10% ung thư là do các yếu tố liên quan di truyền.

Các nguyên gây nhân ung thư gồm:

  • Hóa học: hóa chất sinh ung thư quan trọng nhất là thuốc lá. Thuốc lá là nguyên nhân gây ra rất nhiều ung thư, đặc biệt ung thư phổi là ung thư thường gặp và gây tử vong hằng đầu trên toàn thế giới hiện nay. Ngoài ra, thuốc lá còn gây ung thư hốc miệng, hầu họng, thanh quản, thực quản, bàng quang… Thuốc là không chỉ ảnh hưởng đến người trực tiếp hút mà còn ảnh hưởng đến những người xung quanh qua việc nhả khói thuốc ra môi trường. Ước tính thuốc lá là nguyên nhân của khoảng 25% tử vong do ung thư. Các yếu tố hóa học khác gây ung thư bao gồm các hóa chất dùng trong công nghiệp (kim loại nặng), nông nghiệp (đặc biệt là các thuốc trừ sâu, thuốc diệt cỏ…) chế biến thực phẩm…

  • Sinh học: nhiều tác nhân sinh học liên quan ung thư đã được phát hiện như nhiễm virút viêm gan B, viêm gan C liên quan đến ung thư gan; virút gây u nhú người liên quan đến ung thư cổ tử cung, âm hộ, âm đạo, dương vật, hậu môn, khẩu hầu; nhiễm sán lá nhỏ ở gan liên quan đến ung thư đường mật; nhiễm HIV làm suy giảm miễn dịch làm gia tăng nguy cơ mắc nhiều loại ung thư như sarcôm Kaposi… Ước tính khoảng 15-20% các tử vong do ung thư trên toàn cầu là do liên quan đến bệnh nhiễm.
  • Vật lý: các tác nhân vật lý chiếm khoảng 10% tử vong do ung thư. Phơi nhiễm các tia bức xạ từ ánh nắng mặt trời là nguyên nhân chính của các ung thư da. Các bức xạ năng lượng cao từ thiên nhiên hay từ hoạt động công nghiệp: tai nạn điện hạt nhân, phơi nhiễm bức xạ trong chẩn đoán và điều trị y khoa có liên quan đến một số ung thư như ung thư tuyến giáp, bệnh bạch cầu…
  • Chế độ ăn uống, sinh hoạt, tập luyện liên quan đến khoảng 30% các ung thư. Chế độ ăn quá nhiều thịt chế biến, mỡ, uống nhiều rượu bia, ăn ít rau quả kèm với ít vận động, béo phì liên quan đến nhiều loại ung thư, đặc biệt là nguyên nhân làm gia tăng tần suất của ung thư vú và ung thư đại trực tràng trong thời gian gần đây.
  • Di truyền: khoảng 5-10% ung thư là do di truyền. Các hội chứng di truyền có liên quan rõ đến các ung thư vú, buồng trứng, nội mạc tử cung, đại trực tràng đã được nhận biết.
  • Đặc biệt, sự gia tăng tuổi thọ của con người cũng kèm theo sự gia tăng tần suất ung thư. Các yếu tố sinh ung thư tích lũy ngày càng nhiều ở người lớn tuổi kèm theo hệ thống điều chỉnh, sửa chữa các bất thường tế bào bị suy giảm ở người lớn tuổi, làm cho ung thư phát sinh nhiều hơn. Rất nhiều ung thư gia tăng tần suất ở người lớn tuổi, đặc biệt ung thư tuyến tiền liệt. Trên thế giới, các quốc gia phát triển có tuổi thọ trung bình trong dân số cao lại là các quốc gia có tần suất mắc bệnh và tử vong do ung thư cao nhất.

Phòng chống ung thư: Nhiều cơ hội trong tầm tay

Người ta đã hiểu khá rõ quá trình sinh ung thư trải qua rất nhiều giai đoạn, mất nhiều thời gian. Điều này giúp chúng ta có thể phòng ngừa, tầm soát và phát hiện sớm. Các tiến bộ gần đây trong điều trị càng làm tăng khả năng điều trị khỏi của bệnh, tiến bộ trong chăm sóc giảm nhẹ giúp cải thiện chất lượng sống cho người bệnh.

Theo Tổ chức y tế thế giới, một phần ba các ung thư là có thể phòng ngừa, một phần ba các ung thư là có thể tầm soát và phát hiện sớm. Đã có rất nhiều tiến bộ trong phòng chống ung thư trong thời gian gần đây. Trong đó việc truyền thông cho mọi người dân biết ung thư là bệnh có thể phòng ngừa, tầm soát và phát hiện sớm là rất quan trọng. Rõ ràng là người dân hiện nay quan tâm nhiều hơn, có nhiều hiểu biết hơn về vấn đề ung thư. Đây là cơ hội tốt để mọi người hiểu đúng và thực hiện phòng ngừa ung thư.

Phòng ngừa ung thư: các ung thư có thể phòng ngừa rất hiệu quả gồm ung thư phổi, ung thư gan, ung thư cổ tử cung…

Hiểu biết được các nguyên nhân ung thư giúp phòng ngừa hiệu quả nhiều loại ung thư. Rõ ràng nhất trong phòng ngừa hiệu quả là ung thư liên quan đến virút: ung thư gan và ung thư cổ tử cung. Hiện đã có vắc xin phòng ngừa virút viêm gan B, từ đó giúp phòng ngừa ung thư gan. Vắc xin phòng ngừa HPV cũng giúp phòng ngừa ung thư cổ tử cung.

Phong trào phòng chống thuốc lá đã đạt được tiến bộ lớn ở một số quốc gia. Không hút thuốc là cách phòng chống ung thư phổi hiệu quả nhất.

Các hóa chất sinh ung thư ngày càng được nhận diện và phòng tránh, đặc biệt là các hóa chất dùng trong công nghiệp thực phẩm, nông nghiệp được kiểm soát chặt chẽ.

Phòng tránh các bức xạ mặt trời cũng được chú ý. An toàn bức xạ cho nhân viên và môi trường ở những nơi có liên quan đến bức xạ rất được quan tâm và kiểm soát kỹ.

Chế độ ăn uống và lối sống cũng giúp phòng chống ung thư: hạn chế thịt chế biến sẵn, ăn nhiều rau quả và năng vận động, thể dục thường xuyên tránh béo phì.

Tầm soát ung thư: giúp phát hiện và điều trị các tổn thương ở giai đoạn tiền ung thư trước khi phát triển thành ung thư.

Một số ung thư có giai đoạn tiền ung thư kéo dài và có thể phát hiện được các tổn thương ở giai đoạn này bằng các phương tiện tầm soát. Điển hình nhất là ung thư cổ tử cung, ung thư vú và ung thư đại trực tràng. Ung thư cổ tử cung có thể được tầm soát rất tốt bằng xét nghiệm tế bào cổ tử cung, xét nghiệm HPV; ung thư vú có thể được tầm soát bằng nhũ ảnh và siêu âm; ung thư đại trực tràng có thể được tầm soát bằng nội soi, tìm máu ẩn trong phân… Khi phát hiện được tổn thương tiền ung thư, người bệnh sẽ có cơ hội điều trị khỏi gần như là 100%. Tầm soát tốt giúp giảm rất đáng kể (có thể lên đến 90%) tử vong do các ung thư này.

Chẩn đoán sớm ung thư: điều rất quan trọng là các triệu chứng ban đầu của ung thư thường mơ hồ, không đặc hiệu, có thể khiến người bệnh không để ý và bỏ qua. Vì vậy, các triệu chứng gọi là “báo động ung thư” được đưa ra để cảnh báo mọi người khi có các triệu chứng này thì phải đến khám tại các cơ sở y tế. Lưu ý là rất nhiều người có các triệu chứng này nhưng không phải do ung thư nhưng đừng chủ quan lơ là, vì nếu là ung thư thì chẩn đoán sớm có ý nghĩa cực kỳ quan trọng đến hiệu quả điều trị và sống còn. Các triệu chứng báo động ung thư bao gồm:

  • Thay đổi thói quen đi tiêu, đi tiểu.
  • Một chỗ lở loét không chịu lành.
  • Chảy máu hoặc tiết dịch (ứa nước, chất nhờn, máu) bất thường.
  • Một chỗ dầy lên hoặc một cục u ở vú hay nơi nào đó trong cơ thể.
  • Ăn không tiêu hoặc nuốt khó.
  • Có sự thay đổi tính chất rõ ràng của nốt ruồi.
  • Ho dai dẳng hoặc khàn tiếng.

Hiện nay, việc có rất nhiều người được khám sức khỏe tổng quát định kỳ và phát hiện các vấn đề sức khỏe trong đó có ung thư.

Điều trị hiệu quả ung thư: với những tiến bộ hiện nay về điều trị, nhất là kết hợp nhuần nhuyễn các vũ khí điều trị theo đúng đặc điểm sinh học, giai đoạn, diễn tiến của từng loại bệnh trên từng người bệnh, gọi là liệu pháp đa mô thức và cá thể hóa điều trị, người bệnh có cơ hội lớn hơn được điều trị khỏi bệnh lâu dài với ít biến chứng hơn. Đã có rất nhiều tiến bộ trong phẫu trị, xạ trị, hóa trị, điều trị nội tiết, điều trị sinh học (liệu pháp nhắm trúng đích, miễn dịch), chăm sóc giảm nhẹ. Tỉ lệ khỏi bệnh lâu dài trong ung thư ở một số quốc gia nay đã đạt hơn 66%, tức là cứ 3 ca ung thư thì sẽ có 2 ca được điều trị khỏi và không ngừng được cải thiện.

Tại Việt Nam, phòng chống ung thư ngày càng được chú trọng. Truyền thông nâng cao ý thức cộng đồng về phòng chống ung thư. Hệ thống y tế phòng chống ung thư ngày càng mở rộng giúp người dân có nhiều cơ hội để phòng ngừa và tầm soát. Chẩn đoán và điều trị ung thư có những bước tiến nhanh chóng giúp người bệnh có thêm nhiều cơ hội điều trị khỏi bệnh hơn.

TS BS Phạm Xuân Dũng

Giám đốc BV Ung Bướu TP.HCM,

Trưởng Bộ môn Ung Bướu ĐH Y khoa Phạm Ngọc Thạch

TS BS Trần Đặng Ngọc Linh

Trưởng bộ môn Ung Thư Đại học Y Dược TP.HCM,

Trưởng khoa Xạ 2 BV Ung Bướu TP.HCM

Theo Tạp chí Sức Khỏe – khoe24h.vn

Từ khóa

,